Tata ki te 8,000 ngā tāngata kua mate, ā, tekau mano ngā tāngata kua whara i te rū whenua nui i ru i Turkey me Syria i te Rāhina.
E mano tini ngā whare i hinga i ngā whenua e rua, ā, kei te whakatūpato ngā tari āwhina mō ngā pānga "kino" ki te raki-mā-uru o Hiria, i reira e whakawhirinaki ana ngā miriona o te hunga ngoikore me te hunga i peia ki te tautoko ā-tangata.
Kei te haere tonu ngā mahi whakaora nui, me te hapori o te ao e tuku ana i te āwhina ki ngā mahi rapu me te whakaora. I taua wā tonu, kua whakatūpato ngā tari ka piki ake pea te maha o ngā matenga i te aituā.
Anei tā tātou e mōhio ana mō te rū whenua, me te take i tino whakamate ai.
I hea te rū whenua i pā ai?
I te ata o te Mane i te 4 karaka i te ata, i pā te rū whenua ki te 23 kiromita (14.2 maero) ki te rawhiti o Nurdagi, i te kawanatanga o Gaziantep o Turkey, i te hohonutanga o te 24.1 kiromita (14.9 maero), e ai ki te United States Geological Survey (USGS).
I pā mai he maha o ngā ru i muri i te rohe i roto i ngā haora tata tonu i muri i te aituā tuatahi. I whai mai he ru i muri i te 11 meneti i muri i te pahūtanga o te rū tuatahi, 6.7 te kaha, engari ko te ru nui rawa atu, 7.5 te kaha, i pā mai i te iwa haora i muri mai i te 1:24 pm, e ai ki te USGS.
Ko taua ru whai muri i te 7.5 te kaha, i pā ki te 95 kiromita (59 maero) ki te raki o te rū tuatahi, koinei te ru whai muri kaha rawa atu i te 100 kua tuhia tae noa mai ki tēnei wā.
Kei te whakataetae ngā kaiwhakaora ki te wā me ngā āhuatanga o te rangi ki te tango i ngā morehu mai i raro i ngā paru i ngā taha e rua o te rohe. Neke atu i te 5,700 ngā whare i Turkey kua hinga, e ai ki te tari ā-pānga o te whenua.
Ko te rū whenua o te Mane tētahi o ngā rū whenua tino kaha rawa atu i pā ki Turkey i te rautau kua hipa – i pā te rū whenua 7.8 te kaha ki te rawhiti o te whenua i te tau 1939, ā, neke atu i te 30,000 ngā mate i puta, e ai ki te USGS.
He aha i puta ai ngā rū whenua?
Ka puta ngā rū whenua i ngā whenua katoa o te ao – mai i ngā tihi teitei rawa o ngā Maunga Himalayan ki ngā awaawa iti rawa, pērā i te Moana Mate, ki ngā rohe makariri rawa o Antarctica. Heoi anō, ehara i te mea tūpono te horapa o ēnei rū whenua.
E whakaahua ana te USGS i te rū whenua hei "rū whenua i puta mai i te paheke ohorere i runga i tētahi hapa. Ka panaia ngā taha o te hapa e ngā taumahatanga i roto i te paparanga o waho o te whenua. Ka nui haere te taumahatanga, ā, ka paheke ohorere ngā toka, ka tukuna te kaha i roto i ngā ngaru e haere ana i roto i te kirinuku o te whenua, ka puta te rū e pā ana ki a tātou i te wā o te rū whenua."
Ka inehia ngā rū whenua mā te whakamahi i ngā taputapu ru whenua, e aroturuki ana i ngā ngaru ru whenua e haere ana i te Ao i muri i te rū whenua.
He tokomaha pea e mōhio ana ki te kupu "Richter Scale" i whakamahia e ngā kaipūtaiao i ngā tau maha, engari i ēnei rā ka whai rātou i te Modified Mercalli Intensity Scale (MMI), he ine tika ake tēnei mō te rahi o te rū whenua, e ai ki te USGS.
Te ine i ngā rū whenua
He aha i tino whakamate ai tēnei?
He maha ngā āhuatanga i whai wāhi ki te whakamate i tēnei rū whenua. Ko tētahi o aua āhuatanga ko te wā o te rā i puta ai. I te taenga mai o te rū whenua i te atatu, he tokomaha ngā tāngata i roto i ō rātou moenga i te wā i puta ai, ā, kei te mau i raro i ngā ururua o ō rātou kāinga.
Hei tāpiri, nā te makariri me te mākū o te rangi e rere ana i te rohe, kua uaua ake ngā mahi whakaora me te whakaora i ngā taha e rua o te rohe nā te kino o ngā āhuatanga kino.
Kua tino iti kē te pāmahana, engari e matapaetia ana ka heke iho i raro i te kore i te Wenerei.
Kei te iri te rohe pēhanga iti i runga i a Turkey me Hiria i tēnei wā. I te neke haere o tēnā, ka heke iho te "hau makariri ake" mai i waenganui o Turkey, e ai ki te tohunga huarere matua o CNN, a Britley Ritz.
E matapaetia ana ka -4 nekehanga Celsius (24.8 nekehanga Fahrenheit) a Gaziantep me te -2 nekehanga i Aleppo i te ata o te Wenerei. I te Taite, ka heke iho te matapae ki te -6 nekehanga me te -4 nekehanga.
Kua uaua kē te tae atu o ngā tīma āwhina ki te rohe kua pāngia e ngā āhuatanga o te rangi, e ai ki te Minita Hauora o Turkey, a Fahrettin Koca, me te kī anō kāore i taea e ngā hērakapeta te rere i te Rāhina nā te kino o te rangi.
Ahakoa ngā āhuatanga, kua tono ngā āpiha ki ngā kainoho kia whakarērea ngā whare hei tiaki i a rātou anō i waenganui i ngā āwangawanga kei puta mai anō ngā ru i muri mai.
I te nui o ngā kino i ngā whenua e rua, kua tīmata te tokomaha ki te pātai mō te tūranga pea i takarohia e ngā hanganga whare ā-rohe i roto i te aituā.
I kōrero te miihini hanganga o te USGS, a Kishor Jaiswal, ki a CNN i te Tūrei kua pāngia a Turkey e ngā rū whenua nui i mua, tae atu ki tētahi rū whenua i te tau 1999.i pā ki te tonga-mā-uru o Turkeyā, neke atu i te 14,000 ngā tāngata i mate.
I kī a Jaiswal he maha ngā wāhanga o Turkey kua tohua hei rohe mōrearea rū whenua tino kaha, nō reira, ko te tikanga o ngā ture hanga whare i te rohe me tu atu ngā kaupapa hanga ki ēnei momo huihuinga, ā, i te nuinga o te wā ka karohia ngā hinganga kino - mēnā ka tika te mahi.
Engari kāore i te hangaia ngā whare katoa kia rite ki te paerewa rū whenua o Turkey hou, e ai ki tā Jaiswal. Nā te ngoikore o te hoahoa me te hanganga, inā koa i roto i ngā whare tawhito, he maha ngā whare kāore i kaha ki te tu atu i te kaha o ngā ru.
"Ki te kore ēnei hanganga e hoahoahia ana mō te kaha rū whenua ka pā mai ki a rātou i roto i ō rātou oranga hoahoa, tērā pea kāore ēnei hanganga e pai te mahi," te kī a Jaiswal.
I whakatūpato anō a Jaiswal tera pea he maha ngā hanganga e tū tonu ana ka "ngoikore rawa nā aua rū whenua kaha e rua kua kite kē tātou. He iti tonu te tūponotanga ka kite i tētahi ru whai muri e kaha ana ki te turaki i aua hanganga kua pakaru. Nō reira, i roto i tēnei mahi ru whai muri, me tino tupato te iwi ki te toro atu ki aua hanganga ngoikore mō ēnei mahi whakaora."
Wā tuku: Hui-tanguru-08-2023
